تصرف عدوانی یعنی اینکه مال غیر منقولی که به هر علتی در ید دیگری است و بر آن تصرف دارد را با زور تصرف نمود. تصرف عدوانی دارای انواع حقوقی و کیفری است که بسته به وجود شرایط می توان نسبت به متصرف در دادگاه صلاحیت دار طرح دعوی حقوقی و کیفری نمود. از گذشته تا کنون یکی از دعاوی رایج میان افراد، دعاوی در خصوص اموال و مالکیت است که شایع ترین آنها دعوای تصرف عدوانی است.

تصرف عدوانی به چه معناست؟

تصرف عدوانی از دعوای خلع ید متفاوت است. در دعوای خلع ید اثبات مالکیت فرد ضروری است ولی برای دعوی تصرف عدوانی صرف داشتن سابقه تصرف بر ملک کافی است.اگر کسی مالی یا حقی را در اختیار داشته باشه و عملا تصرف کند، قانون گذار به این تصرف عملی افراد بها داده و به اینکه شخص واقعا آن حق را دارد یا ندارد توجه نکرده و همین که کسی مال یا حقی را در تصرف (در دست اختیار ) خود داشته باشد قانون از آن حمایت می کند.

پس اگر کسی در یک مال غیرمنقول متصرف بوده (مثلا مستاجر بوده یا به رایگان در ملک دیگری ساکن بوده یا ملک خودش بوده و ساکن ملک بوده و…) تصرف گویند، و تصرف او به مدت مثلا 1 سال سابقه تصرف محسوب می شود؛ حال کسی این ملک را به زور و عدوان از دست متصرف قبلی خارج کند غیر قانونی می باشد و قانون گذار آن را ممنوع کرده است و طرف می تواند علیه کسی که ملک را عدوانا تصرف کرده دعوای تصرف اقامه کند. به عبارت دیگر تصور کنید که یک مال غیر منقول مانند زمین یا آپارتمان دارید؛ ممکن است مالک این ملک باشید یا این که صرفاً مستاجر باشید اما بعد از مدتی شخص دیگری این ملک را از تصرف شما خارج می کند که در این شرایط به اصطلاح گفته می شود که تصرف عدوانی رخ داده است.

دقت داشته باشید که برای دادگاه فرقی نمی‌کند که در این دعوا شما مالک باشید یا مستاجر، بلکه در این شرایط تنها تصرف قبلی را در نظر می‌گیرد.

تصرف عدوانی

مفهوم واضح و ساده ای از تصرف عدوانی و اموال منقول چیست؟

مقصود از تصرف، سلطه و اقتدار عرفی است که شخص بر مالی دارد اعم از اینکه مالک مال بوده یا به هر سبب و علتی مانند اجاره حق استفاده از مال برای وی فراهم شده است، حال چنانچه شخص دیگری بخواهد مالی که در تصرف دیگری است را از تصرف وی خارج کند باید حقانیت خویش را اثبات نماید و با اثبات حقانیت خویش از قانون در خصوص اعمال تصرف خود حکم بگیرد. تصرف عدوانی در عالم حقوق به معنای آن است که اموال غیر منقول شخصی که بر آنها سابقه تصرف دارد را بدون رضایت وی از تصرف او خارج کرد.اموال در عالم حقوق به دو دسته مال منقول و مال غیر منقول تقسیم می شوند. اموال منقول اموالی است که قابلیت نقل و انتقال بدون آسیب به آنها وجود دارد و اموال غیر منقول اموالی است که قابلیت نقل و انتقال در خصوص آنها متصور نیست. دعوای تصرف عدوانی صرفا در خصوص اموال غیر منقول اعم از ملک و زمین قابل تصور و طرح است و باید دانست اثبات مالکیت ملک توسط مدعی تصرف، شرط نیست و داشتن سابقه تصرف کافی می باشد. یعنی چنانچه فردی به موجب قرارداد اجاره مالک منافع یک ملک برای مدت یکسال باشد، حق هر گونه تصرف و انتفاعی را در حدود قرارداد در ملک مذکور داشته باشد و اگر شخصی با قهر و غلبه بر ملک مورد اجاره تسلط یابد و مانع بهره برداری وی از حقوق مالکانه اش گردد باز هم این دعاوی قابل تصور است.

چند نوع تصرف عدوانی داریم؟

برای رفع تصرف می توان بسته به شرایط به هریک از دو شکل یا هر دوی آن در دادگاه عمومی حقوقی یا دادسرا طرح دعوا نمود. مطابق قانون انواع دعوای تصرف عدوانی عبارت است از:

  • تصرف حقوقی: مرجع صالح طرح چنین دعوایی دادگاه عمومی حقوقی خواهد بود و در طرح دعوای تصرف عدوانی حقوقی صرفا رای به رفع تصرف داده خواهد شد و مجازاتی برای متصرف نخواهد بود.
  • تصرف کیفری: مرجع صالح برای این دعوا دادسرا و دادگاه کیفری دو بوده و درصورت اثبات اتهام تصرف برای فرد متصرف علاوه بر رفع تصرف و اعاده وضع به حالت سابق، مجازات حبس نیز وجود خواهد داشت.
امتیازات دعوای تصرف عدوانی
  1. نیازی به ارائه دلیل مالکیت(مانند سند رسمی) از طرف خواهان نیست.
  2. این دعاوی خارج از نوبت رسیدگی می شوند.
  3. هزینه دادرسی دعوای تصرف عدوانی به دلیل غیر مالی بودن آن مقطوع و ارزان است.
چه سوالاتی در این زمینه متداول تر و مطرح است؟
  • آیا طرح «دعوی تصرف عدوانی » لزوما از سوی مالک صورت می گیرد؟
    نه لزوما اقامه این طرح از سوی مالک صورت نمی گیرد. زیرا در دعوای تصرف عدوانی ، رابطه ی بین متصرف سابق ، نشانه ی مالکیت به سود او ایجاد می کند و این بار چنانچه متصرف عدوانی ، مدعی مالکیت باشد بار اثبات آن را بر دوش دارد.
  • سند مالکیت در این دعوی چه نقشی را ایفا می کند؟
    سند مالکیت در دعوای تصرف عدوانی طبق قانون جدید صرفا اماره سبق تصرف است که خلاف آن قابل اثبات است.و سبب شده ارزش و اعتبار سند مالکیت را به راحتی در معرض تزلزل قرار دهد.
  • اگر مالک با اقداماتی ، در تصرفات مستاجر اخلال ایجاد کند آیا می توان این طرح را به طرفیت او مطرح نمود؟
    بله، زیرا مالک بدون مجوز قانونی و به زور و بدون رضایت مستاجر، مورد اجاره تصرف نموده است.