مزارعه در لغت به معنی همکاری در کشت و زرع است. به موجب این ماده به همان صورت که در متن ماده مشخص شده است، یکی از طرفین عقد در زمین دیگری به کشاورزی می‌پردازد و محصول را آن طور که در عرف و قانون رایج  و به صورت متداول است تقسیم می‌کنند. یکی از شرایط  عقد مزارعه آن است که تمام محصول به یکی از طرفین اختصاص داده نشود. از جمله وظایف وکیل ملکی این است که در این زمینه تمام اطلاعات لازم را در اختیار موکل خود قرار بدهد.

عقد مزارعه

عقد مزارعه چیست؟ 

مزارعه در لغت به معنی همکاری در کشت و زرع است و در معنای حقوقی مزارعه عقدی است که به موجب آن احد طرفین زمینی را برای مدت معینی به طرف دیگر می دهد که آن را زراعت کرده و حاصل را‌ تقسیم کنند؛ به عبارت دیگر یکی از طرفین عقد در زمین دیگری به کشاورزی می‌پردازد و محصول را آن طور که در عرف و قانون رایج  و به صورت متداول است تقسیم می‌کنند. به عبارت دیگر صاحب زمین جایز است زمین خود را در ازای قسمتی از محصول در اختیار دیگری قراردهد. بدین صورت زمین و بذر از او (مالک زمین)، زراعت و آبیاری و مراقبت به عهده عامل (کسی را که زراعت می‌کند) باشد.لازم به ذکر است در این عقد نیازی نیست مزارع مالک زمین باشد؛ بلکه کافی‌ است مالک منافع زمین باشد و یا به صورت وکالت و یا ولایت، قیومت و … بتواند در مورد این عقد تصمیم گیری نماید. افرادی که دارای زمین هستند ولی خود بنابر دلایلی قادر به کشاورزی و کشت و زرع در زمینشان نیستند به دلیل بدون استفاده نماندن زمینشان می توانند به عقد مزارعه روی آورند؛ از موارد مهم در این عقد لزوم قید نمودن مدت است.

نکته مهم در مورد عقد در مزارعه، زمین باید قابلیت کشاورزی داشته باشد بنابراین مزارعه در مورد زمین نمکزار که قابل بهره‌برداری زراعی نیست باطل است زیرا مزارعه و کشت در زمین، وابسته به امکان زراعت در زمین خواهد بود.

حداکثر طول مدت مزارعه به چه صورت است؟

حداکثر طول مدت مزارعه یک سال است و اگر موعد محصول دهی زراعتی خاص بیش از یک سال باشد مدت مزارعه یک دوره زراعی است، همچنین اگر در طول زراعت به دلیل رخ دادن مشکلی ادامه کشت ممکن نباشد هرآنچه تا آن روز به دست آمده باید تقسیم گردد. به بیان دیگر اسلام مزارعه را به عنوان اسلوبی در جهت انعقاد شرکت بین دو عامل کار و سرمایه قرار داده‌ است؛ که در اینجا کشاورز متعهد می‌گردد در زمین کار کند، شخم بزند، آبیاری کند و مالک متعهد می‌شود که زمین و بذر و در صورت نیاز حتی کود در اختیار کشاورز قرار دهد و در نهایت محصول بدست آمده به نسبت معینی بین آن دو تقسیم شود.

عقد مزارعه

نحوه تعیین سهم در عقد مزارعه چگونه است؟

سهم هریک از طرفین معامله (مزارع و عامل) باید به‌طور آشکار مثلا ربع یا ثلث یا نصف مشخص شود و اگر به نحو دیگری باشد با وجود اینکه عقد باطل نمی‌شود اما این قرارداد دیگر عقد مزارعه محسوب نمی‌شود.

شروط ضمن عقد در مزارعه چیست؟

هرکدام از طرفین معامله در مزارعه می‌توانند شرط یا شروطی را برای طرف دیگر قرار بدهند البته شروط مزبور نباید برخلاف شرع و مقتضای ذاتی عقد باشد. مثلا جایز است که مالک زمین شرط کند که علاوه بر سهم خود از محصولِ زرع مبلغی را نیز از عامل بگیرد. شرط ضمن عقد در هر صورتی صحیح است حتی اگر محصول زراعت از بین برود.

موارد بطلان این عقد چیست؟ 

شرط تعلق تمام ثمره مال به مزارع یا عامل که در این صورت طبق ماده 532 عقد باطل است؛ بر اساس این ماده، در عقد مزارعه اگر شرط شود که تمام ثمره مال مزارع یا عامل تنها باشد، عقد باطل است.

حقوق و تکالیف مزارع چیست؟

  1. حق فسخ در مورد غبن و در موردی که عامل، عمل زرع را انجام ندهد یا در اثنای عمل آن را ترک کند و امکان اجبار عامل هم نباشد.
  2. تسلیم زمین به عامل.
  3. امکان انتقال مالکیت زمین به شخص دیگری یا به عامل.
سوالات متداول
  • میزان میوه یا محصولی که برداشت می شود چه مقدار به مالک زمین تعلق می گیرد ؟

ثمره حاصل از زمین بین زارع و صاحب زمین ( یا منافع ) حتما باید به نحو اشاعه از قبیل ربع یا ثلث یا نصف و غیره معین گردد .

  • تعیین چه مواردی در عقد مزارعه ضروری است ؟

عقد مزارعه همانند سایر عقود باید دارای شرایط کلی صحت معامله باشد که علاوه بر آن ذکر مدت در عقد مزارعه ضروری می باشد و همچنین تعیین نوع زراعت و سهم هر یک از طرفین باید معین گردد.

  • عقد مزارعه چه نوع عقدی می باشد ؟

عقد مزارعه از نوع عقود لازم است .